ĐINH Ý NHI VÀ NHỮNG TRẠNG THÁI TỒN TẠI KHÓ GỌI TÊN

Trong mỹ thuật Việt Nam đương đại, Đinh Ý Nhi là một trường hợp đặc biệt. Xuất hiện từ cuối thập niên 1980 và định hình rõ vị trí từ đầu thập niên 1990, bà thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong giai đoạn Đổi Mới, khi mỹ thuật Việt Nam bắt đầu mở rộng những câu hỏi về cá nhân, đời sống nội tâm và khả năng biểu đạt của hội họa sau một thời gian dài gắn với các hình ảnh tập thể, lịch sử và cộng đồng. Giữa bối cảnh ấy, Đinh Ý Nhi chọn một hướng đi riêng: không kể những câu chuyện lớn, không dựa vào biểu tượng văn hóa dễ nhận diện, cũng không tìm đến sự quyến rũ của màu sắc hay chất liệu truyền thống. Bà hướng cái nhìn vào những hình người lặng lẽ, những gương mặt giản lược, những dáng đứng, dáng ngồi, những đôi mắt mở lớn và những trạng thái tinh thần khó gọi tên.

Sinh năm 1967 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đinh Ý Nhi sớm được chú ý qua các loạt tranh đen trắng có ngôn ngữ tối giản nhưng giàu sức ám ảnh. Sự tiết chế gần như trở thành một lựa chọn căn bản trong thực hành hội họa của bà. Ở đó, màu sắc được giảm thiểu, bối cảnh bị rút gọn, câu chuyện gần như vắng mặt. Nhân vật thường hiện ra trong một không gian phẳng, trống, không có nhiều dấu hiệu để xác định nơi chốn, thời gian hay quan hệ cụ thể. Người xem không biết họ vừa đi qua điều gì, đang chờ đợi ai, đang nghĩ gì, hay vì sao họ đứng đó, ngồi đó. Nhưng chính khoảng thiếu vắng thông tin ấy lại mở ra sức nặng của tác phẩm. Tranh không kể chuyện theo nghĩa thông thường; tranh giữ lại một trạng thái.

Đó là trạng thái của con người trong đời sống con người: có mặt, im lặng, quan sát, chịu đựng, khép kín, đôi khi bất an, đôi khi như vừa bị rút khỏi mọi tiếng ồn xung quanh. Đinh Ý Nhi không đặt nhân vật của mình vào một bối cảnh xã hội cụ thể để minh họa cho một tình thế nào đó. Bà cũng không biến hình người thành biểu tượng trực tiếp của một tuyên ngôn. Điều bà theo đuổi dường như nằm sâu hơn: làm thế nào để một gương mặt, một đôi mắt, một thân người gần như bất động có thể mang theo những dao động khó diễn đạt của đời sống bên trong. Vì vậy, nhân vật trong tranh bà thường không phải là chân dung của một cá nhân cụ thể, mà là một hiện diện cô đọng của thân phận người.

Cơ thể phụ nữ xuất hiện thường xuyên trong tranh Đinh Ý Nhi, nhưng không theo thói quen quen thuộc của hội họa như một đối tượng để chiêm ngưỡng. Những người phụ nữ ấy không hiện diện bằng vẻ đẹp trang trí, dục tính hay sự trình diễn nữ tính. Họ cũng không nhất thiết cất lên một tuyên ngôn nữ quyền trực tiếp. Họ đứng đó, ngồi đó, bước đi hoặc nhìn ra ngoài tranh trong một trạng thái vừa gần vừa xa. Cơ thể trở thành nơi tích tụ cảm giác hơn là nơi phô bày hình thể. Một dáng đứng, một bàn tay, một đôi mắt, một cái miệng nhỏ, một thân người bị thu gọn trong mảng đen có thể gợi nhiều hơn một câu chuyện cụ thể: đó là cảm giác về sự lặng câm, về đời sống bị nén lại, về những điều con người mang trong mình nhưng không dễ nói ra.

Ngôn ngữ thị giác của Đinh Ý Nhi được nhận diện trước hết ở sự nhất quán và tiết chế. Loạt tranh đen trắng của bà từ những năm 1990 không chỉ là một lựa chọn phong cách, mà còn là cách tổ chức cái nhìn. Khi màu sắc bị đẩy lùi, người xem buộc phải đối diện với hình thể, đường viền, mảng đen, khoảng trống, nhịp lặp và độ căng của bề mặt. Những khuôn mặt giản lược, mắt to, mũi dài, miệng nhỏ hoặc méo lệch, thân thể khi mảnh, khi nặng, khi gần như bóng, khi gần với ký hiệu, tạo nên một thế giới hình ảnh ít chi tiết nhưng giàu cường độ tâm lý. Càng ít kể, tranh càng buộc người xem ở lại lâu hơn với những gì chưa thể gọi tên.

Trong thế giới ấy, khoảng trống giữ một vai trò quan trọng. Nền tranh thường không mở ra một không gian sống cụ thể, mà như một mặt phẳng im lặng bao quanh nhân vật. Nhân vật không có nhiều chỗ để ẩn vào cảnh vật, đồ vật hay sự kiện. Họ hiện ra trực diện, gần như bị đặt trong một trường nhìn cô đặc. Nhưng chính sự đơn giản đó lại làm cho mỗi biến đổi nhỏ trở nên đáng chú ý: một ánh mắt lệch đi, một cái miệng khép lại, một thân người hơi cúi, một dáng đứng sát bên người khác mà vẫn xa cách. Đinh Ý Nhi không cần tạo kịch tính lớn; bà để những sai khác rất nhỏ trong hình thể làm nên độ rung của cảm xúc.

Sự lặp lại vì thế là một trong những yếu tố làm nên chiều sâu trong tranh bà. Những người phụ nữ mặc váy đen, những khuôn mặt gần giống nhau, những hình người đứng thành nhóm, đi thành hàng, xuất hiện theo dãy hoặc theo mô thức, trở lại trong nhiều giai đoạn sáng tác. Nhưng sự lặp lại ấy không làm hình ảnh trở nên đơn điệu. Ngược lại, nó tạo ra một nhịp nhìn chậm, buộc người xem nhận ra những khác biệt rất nhỏ giữa các hình thể tưởng như giống nhau. Ở một số tác phẩm như Những người ngày hôm qua hay My Little Happiness 36, Grey, những gương mặt xám đen, những đôi mắt lớn, những thân người nhỏ và những dáng bất động không nhằm kể một câu chuyện cụ thể. Chúng hiện ra như những biến thể của đời sống: gần nhau nhưng khó chạm tới nhau, cùng hiện diện nhưng không dễ giao tiếp, im lặng nhưng không trống rỗng.

Cũng vì vậy, tranh Đinh Ý Nhi thường đặt người xem vào một trạng thái không hoàn toàn yên ổn. Ta nhìn nhân vật, nhưng có cảm giác nhân vật cũng đang nhìn lại. Ta nhận ra con người, nhưng không thể tiếp cận họ như những cá nhân có tiểu sử đầy đủ. Ta thấy thân thể, nhưng thân thể ấy không được diễn tả bằng hành động mạnh, mà bằng một sự hiện diện lặng lẽ. Ta thấy nhiều người đứng cạnh nhau, nhưng giữa họ vẫn có một khoảng cách không dễ vượt qua. Những bất định ấy tạo nên sức vang riêng của tranh: không phải sức vang của câu chuyện được kể rõ, mà của cảm giác còn ở lại sau khi câu chuyện đã bị lược bỏ.

Trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam đương đại, khi nhiều nghệ sĩ tìm kiếm phương thức biểu đạt mới qua sắp đặt, video, trình diễn, tư liệu hoặc thực hành liên ngành, Đinh Ý Nhi vẫn kiên trì với hội họa như một phương tiện suy tư. Nhưng hội họa của bà không phải là sự bảo lưu thói quen cũ. Bằng những hình người tối giản, những mảng đen, khoảng trắng, nhịp lặp, đôi mắt và những dòng chữ ngắn, bà liên tục thử thách khả năng của hình ảnh: hình ảnh có thể nói được bao nhiêu khi nó gần như không kể gì? Một khuôn mặt có thể giữ lại bao nhiêu ký ức, im lặng và bất an? Một thân người bất động có thể làm hiện ra bao nhiêu tầng đời sống bên trong?

Hơn ba thập niên thực hành nghệ thuật, Đinh Ý Nhi đã xây dựng một vị trí độc lập và bền vững trong mỹ thuật đương đại Việt Nam. Tác phẩm của bà không hướng đến những tuyên ngôn lớn, mà vận hành bằng sự kiên trì của quan sát, tiết chế và suy tưởng. Trong một thế giới hình ảnh ngày càng ồn ào, nơi cái nhìn thường bị tiêu thụ nhanh, tranh của Đinh Ý Nhi nhắc người xem về sức nặng của im lặng. Đó không phải là im lặng trống rỗng, mà là im lặng của những con người còn hiện diện, còn nhìn, còn mang trong mình những lớp cảm giác không dễ gọi tên.

Chính từ không gian ấy, nghệ thuật của Đinh Ý Nhi mở ra một cuộc đối thoại lặng lẽ giữa hình ảnh và đời sống, giữa thân thể và nội tâm, giữa cái nhìn của người xem và những trạng thái tồn tại âm thầm của con người.

NGUYỄN THANH BÌNH