DƯƠNG SEN VÀ DƯ ÂM VÀNG SON TRONG HÀNH TRÌNH CHUYỂN ĐỘNG CỦA SƠN MÀI ĐƯƠNG ĐẠI

Trong dòng chảy hội họa Việt Nam đương đại, Dương Sen là một trường hợp khá đặc biệt. Ông không thuộc kiểu nghệ sĩ tạo ra những cú sốc thị giác mạnh hay theo đuổi các thử nghiệm cực đoan về hình thức. Trái lại, tranh của ông đi theo một nhịp điềm tĩnh, tiết chế và giàu nội tâm. Tuy nhiên, chính trong sự lặng lẽ ấy lại tồn tại một nỗ lực đáng chú ý: làm mới ngôn ngữ sơn mài từ bên trong truyền thống, thay vì đoạn tuyệt hoàn toàn với nó.

Điều đáng nói là Dương Sen không còn đứng hoàn toàn trong lối sơn mài kể chuyện hay minh họa vốn quen thuộc của mỹ thuật Việt Nam giai đoạn trước. Ông bắt đầu chuyển từ việc tái hiện hình tượng sang biểu đạt trạng thái tinh thần. Những tác phẩm như Bóng ký ức, Dấu vết thời gian, Bản đồ ký ức, Tĩnh Động… cho thấy sự quan tâm của họa sĩ không còn nằm ở việc mô tả đời sống hay phong tục, mà hướng đến ký ức, cảm xúc và dấu vết của thời gian.

Ở đây có thể thấy một thay đổi khá rõ: tranh của Dương Sen không còn vận hành chủ yếu bằng hình ảnh mà bằng “không khí tâm lý”. Người xem không chỉ nhìn tranh, mà còn cảm nhận một trạng thái lắng sâu, hoài niệm và nhiều suy tưởng. Đây chính là bước dịch chuyển quan trọng của ông so với hệ sơn mài truyền thống vốn thiên về tính trang trí, tính biểu tượng hoặc tự sự.

Một điểm mới khác trong tranh Dương Sen là cách ông tiếp cận không gian và cấu trúc bề mặt. Nếu sơn mài truyền thống thường chú trọng sự hoàn chỉnh, nhẵn mịn và vẻ đẹp cân đối, thì Dương Sen bắt đầu đưa vào tranh cảm giác phân mảnh và dấu vết thời gian.

Trong các tác phẩm như Khoảng vàng hay Dấu son, những ô hình học không còn đơn thuần là yếu tố trang trí mà giống các mảng tường cũ, ô cửa cũ hay tàn tích của một không gian đã bị thời gian bào mòn.

Điều này cho thấy ông đã tiếp cận gần hơn với tư duy tạo hình đương đại. Hình học trong tranh không còn là hình học lý tính kiểu phương Tây, mà mang tính ký ức và khảo cổ. Những lớp vàng, son, đen và vỏ trứng không chỉ tạo vẻ đẹp thị giác mà còn gợi cảm giác về một nền văn hóa đang phai mờ dần trong ký ức tập thể.

Đặc biệt, Dương Sen đã bắt đầu đưa “thời gian” vào chất liệu. Đây là một thay đổi đáng chú ý so với sơn mài truyền thống. Trong tranh ông, màu vàng không còn sáng bóng và nguyên vẹn như biểu tượng của sự sang trọng hay quyền quý, mà bị xước, rạn, bong tróc và nhiễu vật chất. Nghĩa là chất liệu không chỉ dùng để làm đẹp mà còn mang dấu vết phong hóa.

Chính ở điểm này, Dương Sen đã tiến thêm một bước so với hệ mỹ cảm dân tộc quen thuộc của sơn mài Việt Nam. Ông không dùng vàng như biểu tượng của vẻ đẹp hoàn mỹ, mà như một lớp hồi quang của ký ức. Màu vàng trong tranh ông giống ánh sáng của một thời đã qua hơn là ánh sáng của hiện tại.

Tuy nhiên, cũng chính tại đây bắt đầu xuất hiện giới hạn của Dương Sen khi đặt trong yêu cầu của sơn mài đương đại.

Dù đã có ý thức đổi mới, tranh ông vẫn chưa thật sự thoát khỏi sức hút của hệ mỹ cảm truyền thống. Bảng màu chủ đạo vẫn xoay quanh son đỏ, vàng kim, đen then, nâu cánh gián và ánh bạc trầm - những gam màu vốn gắn chặt với không gian đình chùa, di sản và ký ức văn hóa Việt. Ngay cả khi tiến gần đến trừu tượng, tranh ông vẫn giữ lại vẻ đẹp sang trọng, ấm áp và quen thuộc.

Điều này khiến tác phẩm của Dương Sen dễ tạo thiện cảm với công chúng nhưng lại khó tạo nên sự va đập thị giác mạnh. Người xem bước vào tranh bằng cảm giác đẹp, thơ, sâu lắng và hoài niệm, chứ chưa bị đẩy tới trạng thái bất an hay đứt gãy cảm xúc - vốn là một trong những đặc điểm quan trọng của nhiều khuynh hướng nghệ thuật đương đại.

Nói cách khác, Dương Sen đã làm yếu đi tính mô tả của sơn mài truyền thống, nhưng chưa đẩy chất liệu và hình ảnh tới giới hạn cực đoan hơn. Chất liệu trong tranh ông vẫn phục vụ vẻ đẹp thị giác nhiều hơn là tạo khủng hoảng thị giác. Các bề mặt dù có xước, rạn hay bong tróc vẫn giữ độ hài hòa nhất định. Cấu trúc tranh vẫn cân bằng, màu sắc vẫn có độ sang và nhịp điệu vẫn khá êm dịu.

Trong tác phẩm Dấu son, có thể thấy rõ sự giằng co này. Các mảng đen bắt đầu tạo cảm giác nghẹt không gian, chất liệu thô ráp hơn và xuất hiện khoảng tối như một “hố đen thị giác” hút năng lượng của toàn bộ bố cục.

Đây là dấu hiệu cho thấy Dương Sen đã có ý thức rõ hơn về khoảng trống và áp lực không gian trong hội họa đương đại. Nhưng rồi ngay sau đó, tranh lại quay về trạng thái cân bằng quen thuộc: vàng lại phủ lên, son đỏ lại làm mềm bề mặt và tổng thể vẫn giữ sự hài hòa.

Có thể nói, Dương Sen đang ở trong trạng thái “vừa muốn vượt thoát vừa muốn níu giữ”. Ông muốn đổi mới ngôn ngữ sơn mài nhưng chưa thật sự quyết liệt để rời bỏ nơi trú ẩn thẩm mỹ quen thuộc của mình. Chính sự lưỡng lự này tạo nên nét riêng trong tranh ông, nhưng đồng thời cũng là giới hạn lớn nhất.

Tuy nhiên, sẽ không công bằng nếu xem đây đơn thuần là sự thiếu táo bạo. Thực tế, Dương Sen phản ánh khá rõ tâm thế của một lớp họa sĩ Việt Nam hôm nay: lớn lên trong quỹ đạo mỹ cảm dân tộc nhưng đồng thời chịu áp lực hiện đại hóa ngôn ngữ tạo hình. Họ muốn bước vào nghệ thuật đương đại, nhưng vẫn bị níu giữ bởi vẻ đẹp từng nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ của mình.

Vì thế, tranh Dương Sen đứng ở một vùng giao thoa khá đặc biệt: không còn hoàn toàn thuộc về sơn mài truyền thống, nhưng cũng chưa hẳn bước sang địa hạt đương đại triệt để. Ông giống một người đang đứng trong ngôi nhà cũ, cố mở thêm những ô cửa mới, nhưng vẫn chưa muốn rời khỏi căn nhà ấy.

Và có lẽ chính điều đó làm nên giá trị riêng của Dương Sen. Tranh ông không tạo ra những cuộc cách mạng hình thức lớn, nhưng lại cho thấy rất rõ hành trình chuyển động đầy do dự của sơn mài Việt Nam hôm nay - một nền nghệ thuật đang cố bước về phía hiện đại nhưng vẫn mang theo dư âm "vàng son" của ký ức thị giác dân tộc.

Nguyễn Thanh Bình