BẢO TÀNG NGHỆ THUẬT QUANG SAN - MỘT NỖ LỰC KIẾN TẠO KÝ ỨC THỊ GIÁC CHO MỸ THUẬT VIỆT
Trong khoảng một thập niên trở lại đây, cùng với sự phát triển của thị trường nghệ thuật và tầng lớp sưu tập tư nhân, Việt Nam bắt đầu xuất hiện những thiết chế mỹ thuật ngoài công lập mang tham vọng vượt khỏi mô hình gallery thương mại thông thường. Trong bối cảnh ấy, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San (Thảo Điền, TP.HCM) nổi lên như một trường hợp đáng chú ý - không chỉ bởi quy mô bộ sưu tập, mà còn bởi nỗ lực xây dựng một không gian đọc hiểu lịch sử mỹ thuật Việt Nam theo tinh thần bảo tàng học hiện đại.
Được hình thành từ bộ sưu tập hơn 1.600 tác phẩm của nhà sưu tập Nguyễn Thiều Quang sau hơn hai thập niên tích lũy, bảo tàng hiện do ông Nguyễn Thiều Kiên điều hành. Khác với nhiều mô hình sưu tập tư nhân mang tính cá nhân hóa cao, Quang San cho thấy mong muốn chuyển hóa bộ sưu tập thành một thiết chế văn hóa có khả năng lưu trữ, diễn giải và đối thoại với công chúng.
Điểm đáng chú ý đầu tiên nằm ở cách bảo tàng tổ chức cấu trúc trưng bày như một “hành trình lịch sử thị giác” của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Không gian mở đầu bằng giai đoạn Trường Mỹ thuật Đông Dương - nơi tinh thần tạo hình phương Đông gặp gỡ kỹ pháp hàn lâm Tây phương. Các tác phẩm của giảng viên người Pháp, nghệ sĩ lữ hành và sinh viên các khóa đầu không chỉ mang giá trị mỹ thuật mà còn đánh dấu thời điểm hình thành ý niệm “hội họa hiện đại Việt Nam”.
Trong bộ sưu tập hiện diện nhiều tên tuổi quan trọng như Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Lê Phổ, Mai Trung Thứ hay Nguyễn Gia Trí. Việc đặt các tác phẩm này trong một mạch kể xuyên suốt giúp người xem nhận ra sự vận động của ngôn ngữ tạo hình Việt Nam từ thời thuộc địa, qua chiến tranh, hậu chiến và thời kỳ Đổi Mới.
Nếu nhiều bảo tàng tư nhân tại châu Á thường dừng lại ở vai trò trưng bày bộ sưu tập cá nhân, Quang San cho thấy tham vọng tiến gần hơn tới mô hình “không gian diễn ngôn” - nơi bảo tàng không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn tạo ra diễn ngôn văn hóa. Tầng hầm đa năng của bảo tàng được thiết kế như một vùng “mở” cho nghệ thuật đương đại, nhiếp ảnh, thời trang, nghệ thuật kỹ thuật số và các dự án thử nghiệm liên ngành. Chính không gian này tạo nên một nhịp chuyển đáng chú ý giữa ký ức mỹ thuật hiện đại và năng lượng sáng tạo của thế hệ trẻ hôm nay.
Trong hai năm gần đây, Quang San cũng tích cực mở rộng vai trò xã hội của mình thông qua nhiều hoạt động học thuật và hợp tác văn hóa. Một dấu mốc đáng chú ý là sự kiện ra mắt bộ nhận diện thương hiệu mới vào tháng 08/2025 - bước tái định vị quan trọng sau hơn hai năm hoạt động. Bộ nhận diện mới cho thấy nỗ lực xây dựng một ngôn ngữ thị giác cởi mở và linh hoạt hơn, hướng tới công chúng trẻ nhưng vẫn duy trì chiều sâu văn hóa và tinh thần nghiên cứu.
Song hành cùng sự kiện tái định vị và nâng tầm hoạt động của bảo tàng là trưng bày chuyên đề “Những gốc rễ không ngừng vươn”, được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương (EBAI 1925–2025). Thông qua các tác phẩm của giảng viên người Pháp, nghệ sĩ lữ hành và sinh viên thế hệ đầu, triển lãm mở ra góc nhìn về thời điểm học thuật phương Tây và tinh thần dân tộc cùng song hành để hình thành nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Bên cạnh hoạt động triển lãm, bảo tàng duy trì chuỗi tọa đàm và chương trình nghệ thuật với sự tham gia của nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và cộng đồng sáng tạo liên ngành. Trong năm 2024–2025, Quang San trở thành điểm dừng của chuỗi tọa đàm do UOB Việt Nam tổ chức cho giải thưởng UOB Painting of the Year, nơi các nghệ sĩ trẻ cùng trao đổi về mối quan hệ giữa truyền thống văn hóa và thực hành nghệ thuật đương đại.
Cuối năm 2025, bảo tàng tiếp tục hợp tác cùng UNICEF Việt Nam thực hiện triển lãm “Vì Trẻ thơ – 50 năm chắp cánh ước mơ”. Việc đặt các tác phẩm mỹ thuật bên cạnh tư liệu nhiếp ảnh xã hội của UNICEF tạo nên một không gian đối thoại giữa nghệ thuật và ký ức cộng đồng, đồng thời mở rộng vai trò của bảo tàng như một không gian nuôi dưỡng sự đồng cảm xã hội.
Bước sang năm 2026, Quang San tiếp tục mở rộng các hoạt động liên ngành với triển lãm hồi cố “Vườn nhân”, nhân kỷ niệm 115 năm ngày sinh của thi sĩ Lưu Trọng Lư. Thay vì tiếp cận di sản văn học như một hệ thống văn bản khép kín, triển lãm khai thác bản thảo, thư từ, hình ảnh và tư liệu gia đình để mở ra một không gian ký ức, nơi đời sống cá nhân bước vào đối thoại cùng lịch sử văn hóa Việt Nam hiện đại.
Trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam vẫn thiếu những thiết chế trung gian giúp công chúng đọc hiểu nghệ thuật một cách hệ thống, vai trò của các bảo tàng tư nhân như Quang San trở nên đáng lưu ý. Một bảo tàng nếu chỉ dừng ở việc “trưng bày tranh đẹp” sẽ khó tạo nên chiều sâu văn hóa; điều quan trọng hơn nằm ở khả năng tạo ra tri thức, xây dựng diễn ngôn và phát triển công chúng.
Ở phương diện này, Quang San đang cho thấy những bước đi đầu tiên khá rõ ràng: xây dựng hệ thống lưu trữ và dữ liệu tác phẩm, nghiên cứu provenance, xuất bản ấn phẩm, phát triển các hoạt động giáo dục công chúng và tạo không gian cho đối thoại học thuật. Dĩ nhiên, để trở thành một thiết chế có ảnh hưởng dài hạn trong khu vực, bảo tàng vẫn còn nhiều việc phải làm - đặc biệt ở các lĩnh vực nghiên cứu, archive, hợp tác quốc tế và đào tạo công chúng trẻ.
Tuy vậy, điều đáng quý ở Quang San có lẽ nằm ở chính khát vọng kiến tạo một không gian nơi nghệ thuật không chỉ là tài sản sưu tập, mà còn là ký ức văn hóa và một hình thức đối thoại xã hội.
Trong một đô thị như TP.HCM — nơi nhịp sống ngày càng bị chi phối bởi tốc độ tiêu dùng và hình ảnh ngắn hạn - sự hiện diện của một bảo tàng nghệ thuật tư nhân được xây dựng với tinh thần dài hạn như Quang San là một tín hiệu đáng chú ý cho đời sống văn hóa đương đại Việt Nam.
NGUYỄN THANH BÌNH
