ĐIỀU CÁC HOẠ SĨ HIẾM KHI TỰ BIẾT: SỰ LỆCH PHA GIỮA TÂM THỨC SÁNG TẠO VÀ Ý THỨC VĂN HÓA TRONG NGHỆ THUẬT

Trong tâm lý học nghệ thuật, sự tồn tại của người nghệ sĩ không phải một khối thống nhất tĩnh tại. Đó là một thực thể phân rã, thường xuyên dao động giữa hai tư thế đối lập: con người sáng tạo và con người văn hóa. Sự "lệch pha" giữa hai tầng tâm thức này không phải một khiếm khuyết mang tính kỹ thuật, mà chính là xung lực cốt lõi tạo nên sức sống cho tác phẩm. Khi một họa sĩ sáng tác, họ vận hành như một kênh dẫn của vô thức; nhưng khi dừng lại để ký tên hay diễn giải, họ buộc phải nhập vai người xem đầu tiên với tất cả những bộ lọc văn hóa sẵn có. Khoảng cách giữa việc "làm ra" và việc "đọc hiểu" chính tác phẩm của mình tạo nên một vết nứt hữu hình, nơi năng lượng nghệ thuật thực sự trú ngụ.

Ở giai đoạn khởi thủy của sáng tạo, người nghệ sĩ rơi vào trạng thái tâm lý đặc biệt mà các nhà nghiên cứu gọi là "dòng chảy". Lúc này, căn tính xã hội và ý thức hệ thống tạm thời bị đẩy lùi. Họa sĩ không còn là một cá nhân đang điều khiển bàn tay theo ý chí, mà trở thành một trung gian truyền dẫn. Năng lượng từ các tầng sâu vô thức, những ẩn ức, ký ức và những rung động phi ngôn ngữ được phóng thích trực tiếp lên mặt tranh. Trong trạng thái này, hành động vẽ đi trước nhận thức. Nét bút xuất hiện như một phản xạ tự nhiên, không chịu sự kiểm soát của các quy tắc bố cục hay tiêu chuẩn thẩm mỹ được học tập.

Tư cách "kênh dẫn" cho phép nghệ sĩ chạm đến những vùng mờ của tâm thức, nơi mà ngôn ngữ chưa kịp đặt tên. Đây là quá trình "vẽ cái chưa biết". Nếu họa sĩ hoàn toàn làm chủ được nét vẽ của mình bằng lý trí ngay từ đầu, tác phẩm sẽ chỉ là một bản minh họa cho ý tưởng. Sức mạnh của nghệ thuật nằm ở chỗ nó vượt qua được sự hữu hạn của tư duy logic. Khi là kênh dẫn, nghệ sĩ không tạo ra cái đẹp mà là "bắt được" cái đẹp đang hiện diện trong những rung động vô hình của thực tại. Sự tự do này chỉ có thể đạt được khi "con người văn hóa" – vốn đầy rẫy định kiến và khuôn mẫu – chấp nhận im lặng.

Bi kịch hoặc bước ngoặt của quá trình sáng tạo xuất hiện ngay khi họa sĩ đặt bút xuống và lùi lại. Khoảnh khắc này đánh dấu sự chuyển giao quyền lực từ vô thức sang ý thức. Khi quyết định ký tên lên mặt tranh, họa sĩ đã thoát khỏi vai trò người sáng tạo để trở thành "kẻ phán xét" đầu tiên. Chữ ký là một hành động khẳng định chủ quyền, đồng thời cũng là lúc "Siêu tôi" trỗi dậy để đối chiếu sản phẩm vừa ra đời với các chuẩn mực xã hội, thị hiếu và lịch sử hội họa.

Sự "lạc hậu" của họa sĩ ở giai đoạn này là tất yếu. "Con người văn hóa" sử dụng vốn liếng tri thức đã tích lũy từ quá khứ để đọc một thực thể vừa được sinh ra từ tương lai của sáng tạo. Khi họa sĩ nhìn bức tranh của chính mình bằng con mắt của người xem, họ bắt đầu áp đặt các cấu trúc logic để giải thích những gì vốn dĩ là bộc phát bản năng. Khoảng cách này thường tạo ra một sự lạ lẫm nghiệt ngã: họa sĩ càng nhập tâm khi vẽ bao nhiêu, họ càng thấy bức tranh xa lạ bấy nhiêu khi dừng lại. Sự lệch pha này phản ánh một thực tế rằng ý thức luôn chậm chân hơn trực giác. Những gì trực giác đã khai phá, ý thức phải mất rất nhiều thời gian mới có thể hệ thống hóa hoặc gọi tên, và thường là gọi tên một cách khiên cưỡng.

Khi họa sĩ tiến thêm một bước là đặt tên cho tranh hoặc diễn giải tác phẩm, khoảng cách lệch pha càng bị kéo giãn. Đây là giai đoạn bi kịch nhất, nơi ngôn ngữ cố gắng nhốt con thú hoang sáng tạo vào chiếc lồng của khái niệm. Ngôn ngữ, về bản chất, là một hệ thống ký hiệu có giới hạn và mang tính quy ước xã hội cao. Trong khi đó, trải nghiệm hội họa là một thực thể đa nghĩa và phi tính toán. Khi một họa sĩ tuyên bố một màu sắc hay hình khối đại diện cho một ý niệm cụ thể, họ đang thực hiện một hành động "đóng đinh" ý nghĩa, tước đoạt quyền được sống động của tác phẩm.

Sự giải thích thỏa đáng thường mang lại cảm giác an tâm cho công chúng và chính họa sĩ, nhưng nó lại là liều thuốc độc đối với nghệ thuật. Khi một bức tranh được giải thích quá rành mạch, nó không còn là một đối thoại mở mà trở thành một bài giảng một chiều. Sự mù mờ về đường hướng mà nhiều họa sĩ gặp phải thực chất là dấu hiệu của việc họ chưa tìm thấy sự kết nối giữa năng lượng sáng tạo thô và khả năng biểu đạt văn hóa. Tuy nhiên, nếu khoảng cách này biến mất hoàn toàn – nghĩa là họa sĩ vẽ đúng như những gì họ nghĩ và nói – thì tác phẩm đó thường rơi vào sự khô khan, giáo điều, thiếu đi sự rung cảm của những tầng năng lượng vô hình.

Những tác phẩm nghệ thuật lớn thường là những tác phẩm giữ được "vết nứt" giữa tâm thức và ý thức luôn mở. Vết nứt này chính là nơi khán giả có thể bước vào và trú ngụ. Nếu họa sĩ lấp đầy khoảng trống đó bằng những lời giải thích nông cạn, họ sẽ triệt tiêu khả năng đồng sáng tạo của người xem. Sự lệch pha của họa sĩ, hóa ra, lại là một món quà dành cho công chúng. Nó tạo ra một không gian tự do, nơi người xem không bị áp đặt bởi độc quyền ý nghĩa của tác giả. Trong sự mơ hồ đó, khán giả không đi tìm ý đồ của họa sĩ mà tìm thấy sự phản chiếu của chính tâm hồn mình.

Sự tự trị của tác phẩm bắt đầu khi nó thoát khỏi sự bảo hộ của lời nói. Một tác phẩm tự trị là một thực thể có đời sống riêng, có khả năng tương tác với thế giới bằng ngôn ngữ tự thân của hình khối và màu sắc. Những tác phẩm gây tranh cãi nhất trong lịch sử hội họa thường là những tác phẩm mà sự lệch pha giữa ý thức văn hóa thời đại và năng lượng sáng tạo của nghệ sĩ đạt đến mức cực đoan. Cú sốc nhận thức mà chúng tạo ra buộc người xem phải nhìn lâu hơn, cảm nhận sâu hơn thay vì chỉ quét qua để tìm kiếm thông tin. Sự tranh cãi không phải là dấu hiệu của sự thất bại, mà là minh chứng cho việc tác phẩm đã thành công trong việc phá vỡ sự đóng băng của những định kiến văn hóa cũ kỹ.

Trong môi trường giáo dục nghệ thuật chính thống, người ta thường cố gắng thu hẹp khoảng cách lệch pha này bằng cách dạy sinh viên cách lý luận hóa hành động vẽ. Việc ưu tiên các tiêu chí rành mạch, định danh rõ ràng vô tình tước đi "ân huệ của sự mù mờ" – vốn là bản năng gốc của sáng tạo. Một nghệ sĩ bị huấn luyện để luôn phải "biết mình đang làm gì" thường dễ rơi vào bẫy của sự lặp lại kỹ xảo. Họ trở thành những thợ vẽ trí thức, sản xuất ra những tác phẩm có thể giải thích rất hay nhưng thiếu vắng nhựa sống của sự xuất thần.

Hành trình của một nghệ sĩ thực thụ thường là một quá trình "phản giáo dục" kéo dài cả đời để tìm lại cái nhìn ngây thơ của người xem đầu tiên. Kỹ thuật lúc này không còn là mục đích, mà được đẩy xuống tầng vô thức để phục vụ cho sự mơ hồ thánh thiện. Năng lực tự vấn – khả năng đặt ra những câu hỏi cốt tủy mà không mưu cầu một câu trả lời cuối cùng – chính là chìa khóa để bảo tồn khoảng trống tự do này. Khi một họa sĩ lớn đến cuối đời vẫn tự hỏi "Hội họa là gì?", họ đang chứng minh rằng mình vẫn giữ được sự kết nối với nguồn năng lượng vô hạn, không bị danh tiếng hay sự định danh của thị trường làm cho xơ cứng.

Nhìn rộng ra ngoài phạm vi hội họa, khoảng cách giữa "con người hành động" và "con người phản tỉnh" chính là không gian tự do cho mọi trải nghiệm sống. Một cuộc đời quá rõ ràng, quá được hoạch định bằng các khái niệm văn hóa và mục tiêu logic thường là một cuộc đời thiếu vắng cảm hứng. Việc chấp nhận sự mù mờ, dám sống chung với những vết nứt của thực tại và giữ cho mình một khoảng cách để làm người xem chính mình là cách để mỗi cá nhân không bị nghiền nát bởi các hệ thống định danh xã hội.

Sự lệch pha giữa tâm thức và ý thức không phải là một bi kịch cần cứu vãn, mà là một nhịp thở cần được duy trì. Đó là trạng thái lơ lửng đầy năng lượng, nơi cái mới luôn có cơ hội được nảy mầm từ những gì chưa được gọi tên. Khi chúng ta ngừng nỗ lực trám kín những khoảng trống bằng những lời giải thích thỏa đáng nhưng nông cạn, chúng ta bắt đầu thực sự chạm được vào hồn cốt của tồn tại. Nghệ thuật, và rộng hơn là sự sống, không nằm ở những câu trả lời rành mạch, mà nằm ở sự dũng cảm đối diện với cái vô hình và để cho năng lượng của sự bất định dẫn dắt hành trình sáng tạo của mỗi con người.

NGUYÊN HƯNG

(Trích từ sổ tay nghệ thuật)